Natuur duurzaam benutten in projecten en processen

Honey Highway A4 - Foto 1

Pionieren met natuurlijk kapitaal


Decennialang werden economie en natuur opgevat als tegenstrijdige belangen. Sinds enkele jaren groeit het besef dat beide niet los van elkaar gezien kunnen worden. Omdat klimaatverandering en schaarste van natuurlijke hulpbronnen uiteindelijk schadelijk zijn voor de economie en omdat de natuur de economie veel te bieden heeft. Om de twee werelden met elkaar te verbinden, is de term ‘natuurlijk kapitaal’ geïntroduceerd. Duurzaam gebruik van natuurlijk kapitaal moet een vanzelfsprekendheid worden voor overheden, bedrijven en andere organisaties. Rijkswaterstaat neemt een voortrekkersrol. Een mooi voorbeeld van hoe economie en natuur elkaar al versterken is de Green Deal Infranatuur. Daarin is afgesproken om de bestaande infrastructuur in te zetten voor het vergroten van de biodiversiteit.

De ietwat zakelijke term ‘natuurlijk kapitaal’ omvat de voor biologen bekende begrippen biodiversiteit en ecosysteemdiensten. Met dat laatste wordt bedoeld: alles wat de natuur ons biedt, oftewel goederen als drinkwater en vernieuwbare hulpbronnen, maar ook diensten als luchtzuivering, waterberging en recreatie. Werken met natuurlijk kapitaal laat zien dat biodiversiteit en ecosysteemdiensten onder druk staan. Het behoud en duurzaam benutten ervan helpt Nederland op weg naar een (meer) circulaire economie.

Marjolein Mann
Marjolein Mann, beleidsmedewerker Natuurlijk Kapitaal, ministerie van Infrastructuur en Milieu

Programma Natuurlijk Kapitaal

Denken in natuurlijk kapitaal is betrekkelijk nieuw en ook het beleid van het Rijk op dit gebied is nog volop in ontwikkeling. De ministeries van Economische Zaken (EZ) en van Infrastructuur en Milieu (IenM) hebben in 2013 de Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal opgesteld. Daarin staan 16 actiepunten voor het behouden en duurzaam gebruiken van biodiversiteit. Onder de agenda vallen ook onderzoeken naar de economische en maatschappelijke waarde van natuur in Nederland. Natuurlijk kapitaal krijgt ook een plek in rijksbrede programma Circulaire Economie dat medio september werd gepubliceerd.

De ministeries van EZ en IenM zijn daarnaast in 2015 het programma Natuurlijk Kapitaal gestart, met een centrale rol voor het Planbureau voor de Leefomgeving. Doel is om duurzaam gebruik van natuurlijk kapitaal een vanzelfsprekend onderdeel te maken bij beleids- en investeringsbeslissingen van overheden, bedrijven en andere organisaties. Volgens Marjolein Mann, beleidsmedewerker Natuurlijk Kapitaal bij het ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM), is denken in natuurlijk kapitaal bij uitstek geschikt om bij dergelijke beslissingen de juiste afweging te maken. Bijvoorbeeld die tussen een technische oplossing en een “nature based solution”. ‘Natuurlijk kapitaal helpt ons om de waarde van ingrepen te laten zien. In plaats van een dijk op te hogen kun je er ook bomen voor planten. Dat is niet alleen goed voor de waterveiligheid, maar ook voor de biodiversiteit en het waterbergend vermogen van de bodem. Bovendien zorgt zo’n ingreep voor extra luchtzuivering en CO2 opslag. Je verbindt waarde aan een ingreep door te laten zien wat deze bijdraagt aan het natuurlijk kapitaal.’

Voorlopig wordt de waarde van natuurlijk kapitaal uitgedrukt in een groei of afname van biodiversiteit en ecosysteemdiensten en nog niet in euro’s. De meningen over monetarisering van het natuurlijk kapitaal verschillen en discussies over dit onderwerp laaien regelmatig hoog op. Mann, van huis uit bioloog, ziet de monetarisering vooral als kans. ‘We kunnen daarmee aantonen wat ons basiskapitaal is waarover wij rente ontvangen en hoe groot deze rente is. Iedere accountant zal zeggen dat je niet wilt interen op je kapitaal, maar alleen de rente moet gebruiken. Dat moet ook ons hoger doel zijn: dat wij als Nederland en als wereld niet meer natuurlijk kapitaal verbruiken dan zich natuurlijkerwijs kan herstellen. Earth overshoot day zou, als het al blijft bestaan, idealiter tijdens de jaarwisseling moeten plaatsvinden.’

Petra Bakker
Petra Bakker, projectadviseur Rijkswaterstaat

In de pioniersfase

Rijkswaterstaat voert het programma Natuurlijk Kapitaal uit in opdracht van het ministerie van IenM. Bij aanleg- en renovatieprojecten realiseert Rijkswaterstaat al volop natuurontwikkeling. De afgelopen jaren was de organisatie zelfs steeds de grootste natuurontwikkelaar van Nederland. ‘Met het programma Natuurlijk Kapitaal neemt Rijkswaterstaat natuurlijk kapitaal voortaan ook mee in beleids- en investeringsbeslissingen, al zitten we nog in de pioniersfase’ zegt Petra Bakker die als projectadviseur bij Rijkswaterstaat betrokken is bij het programma. 'We zijn begonnen met het creëren van bewustwording door zoveel mogelijk praktijkvoorbeelden van duurzaam gebruik van natuurlijk kapitaal te verzamelen. Maar inmiddels betrekken wij natuurlijk kapitaal steeds meer op onze eigen organisatie. Wat heeft natuurlijk kapitaal Rijkswaterstaat te bieden en omgekeerd? Hoe borgen wij de ervaringen die zijn opgedaan en hoe zorgen we ervoor dat we natuurlijk kapitaal duurzaam benutten in onze eigen projecten en processen? Het areaal van Rijkswaterstaat bestaat voor een groot deel uit biomassa. Bermgras kunnen we maaien en naar een afvalverwerker brengen, maar we kunnen het ook hoogwaardiger inzetten als bio-grondstof. Hier worden al proeven mee gedaan, zoals het verwerken van maaisel tot karton.’

In de toekomst moet duurzamer omgaan met natuurlijk kapitaal voor Rijkswaterstaat een vanzelfsprekendheid zijn bij elk project of een gebiedsactiviteit, aldus Bakker. Rekening houden met natuurlijk kapitaal heeft volgens haar gevolgen voor alle fasen van een project, van eerste verkenning tot inkoop en uitvoering. ‘Het betekent verder kijken dan alleen de technische haalbaarheid en de kosten op korte termijn en aan het begin bepalen wat het natuurlijk systeem zelf al te bieden heeft en hoe dit duurzaam benut kan worden. Verder zullen we het omgaan met natuurlijk kapitaal bijvoorbeeld ook als criterium moeten gebruiken bij het beoordelen van inschrijvingen. Wij zijn nu aan het ontdekken wat duurzaam omgaan met natuurlijk kapitaal concreet voor Rijkswaterstaat betekent en wat er zou moeten veranderen in huidige processen en werkwijzen om dit in de praktijk te brengen. Wij nemen, in opdracht van het ministerie van IenM, hierin een voortrekkersrol gezien de grote omvang van onze projecten en de uitstraling naar een groot deel van de grond-, weg- en waterbouw.’

Atlas Natuurlijk Kapitaal

Om het onderwerp natuurlijk kapitaal tastbaarder te maken is vorig jaar de Atlas Natuurlijk Kapitaal ontwikkeld door het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). De online verzameling kaarten laat zien welke natuurlijke goederen en diensten er in een gebied aanwezig zijn. Overheden en bedrijven die zich bezighouden met gebiedsontwikkeling en ruimtelijke ordening kunnen de Atlas raadplegen en inzetten bij projecten. Daarnaast is het instrument bedoeld om een breder publiek te informeren over natuurlijk kapitaal.

Het gebruik van de Atlas wordt niet wettelijk verplicht; het instrument moet zichzelf bewijzen door nuttige informatie te bieden, aldus Mann. Volgens haar neemt het belang van de Atlas toe als de Omgevingswet wordt ingevoerd. ‘Omgevingsvisies moeten een integraal beeld geven van een gebied waarbij er samenhang zit in thema’s als gezondheid, leefomgevingskwaliteit, watersysteem, klimaat en energie. De Atlas moet op veel thema’s informatie geven en deze met elkaar verbinden. Uiteindelijk moet je aan de hand van de Atlas de kwaliteiten, kansen en bedreigingen van een gebied zien.’

Het is de bedoeling dat de Atlas de komende tijd completer wordt door het bundelen van data en kaartmateriaal van diverse kennis- en onderzoekscentra. Daarnaast worden ook gemeenten, provincies en Rijkswaterstaat opgeroepen om zoveel mogelijk gegevens aan te leveren.

Green Deal Infranatuur

Een mooi voorbeeld van hoe economie en natuur elkaar kunnen versterken is de Green Deal Infranatuur, een initiatief van De Vlinderstichting. Daarin hebben 20 partijen - waaronder overheden, ingenieursbureaus en infrabeheerders – afgesproken om de bestaande infrastructuur in te zetten voor het vergroten van de biodiversiteit. Wegen, waterwegen, gasleidingen en het elektriciteitsnetwerk moeten zo ingericht en beheerd worden dat deze het natuurlijk kapitaal van Nederland ten goede komen.

Een van de deelnemers is gemeente Tilburg. Door het ontbreken van natuurlijke wegen als een rivier, komt de biodiversiteit volgens gemeente-ecoloog Rob van Dijk de stad Tilburg maar moeilijk binnen. ‘Maar we hebben wel een spoorverbinding die de stad ingaat. Die zone willen we als een ecologische as ontwikkelen.’ In het kader van de Green Deal Infranatuur kijkt de gemeente daarom samen met ProRail hoe de biodiversiteit langs het spoor kan worden vergroot. Van Dijk: ‘We kunnen bijvoorbeeld struiken planten die interessanter zijn voor insecten en leuker zijn voor de treinreiziger om naar te kijken. Daarnaast kijken wij met ProRail of wij het beheer langs het spoor kunnen veranderen en of de gemeente stukjes groen kan overnemen. Het mooie van zo’n Green Deal is dat je elkaar veel sneller vindt.’

Bloemrijke bermen

Met TenneT werkt Tilburg in het kader van de Green Deal Infranatuur samen om meer natuur te creëren onder de hoogspanningsmasten die in het Noorderbos van Tilburg staan. Daarnaast wordt het Bels Lijntje, een fietspad op het traject van de voormalige spoorlijn van Tilburg naar Turnhout, verbreed en aantrekkelijker gemaakt met bloemrijke bermen. TenneT legt hier tegelijkertijd een ondergrondse hoogspanningsverbinding aan en helpt bij het inrichten van het gebied.

Eigenlijk is er niets nieuws onder de zon, stelt Van Dijk. ‘Professor Piet Zonderwijk pleitte in de jaren ‘70 al voor het creëren van hoge natuurwaardes via bonte bermen langs snelwegen. Zijn ideeën raakten daarna ondergesneeuwd. Dat komt omdat wij in de loop der tijd steeds meer met een juridische bril naar natuur zijn gaan kijken: wij deden wat de wet ons voorschreef. Maar natuur is geen moetje meer. Met de Green Deal Infranatuur laten wij zien dat er natuur gecreëerd kan worden zonder dat het meteen extra geld of moeite kost.’

Natuurlijk Kapitaal Eco Berm - Foto 1
Natuurlijk Kapitaal Eco Berm - Foto 2
Natuurlijk Kapitaal Eco Berm - Foto 3