Voorbereiding door overheden gaat onverminderd door

De ingangsdatum van de Omgevingswet werd eerder dit jaar uitgesteld. Ondertussen bereiden de overheden zich gewoon voor op de komst van de nieuwe wet. In de Brabantse gemeente Goirle wordt alvast geoefend met de nieuwe integrale manier van werken. Is de Proeftuin Omgevingswet de oplossing voor een complexe puzzel van 15 jaar oud?

Joep Horevoorts ligt er niet bepaald wakker van dat de ingangsdatum van de Omgevingswet naar 2021 is verschoven. ‘Het maakt mij eerlijk gezegd weinig uit. De Omgevingswet vraagt vooral een verandering van houding en gedrag. Daar kun je nu al aan werken. De tijd die wij als gemeente hebben tot de invoering benutten wij daarom ten volle. Door te experimenteren met andere overheden komen we straks goed beslagen ten ijs.’

Hogere waterstand

Horevoorts is namens de gemeente Goirle regievoerder van ‘Proeftuin Goirle’. In dit experiment wordt sinds afgelopen voorjaar samen met de provincie Noord-Brabant, de lokale waterschappen en het Brabants Landschap gewerkt aan een complexe puzzel. Onderwerp van gesprek is het buitengebied van Goirle met daarin centraal het Natura2000-gebied Fokmast-Regte. Dit heidegebied dreigt uit te drogen en zal verdwijnen als er niet wordt ingegrepen. Het ophogen van de grondwaterstand heeft echter gevolgen voor de maatschappelijke functies die in de omgeving van Fokmast-Regte gevestigd zijn. Ondertussen wil een puinbreker uitbreiden, een manege verhuizen en een golfbaan en een veehouderij duidelijkheid over de toekomst. De decentrale overheden staan – al zo’n 15 jaar – voor een probleem: het natuurgebied moet aangepakt worden, maar welke maatschappelijke functies zijn straks nog mogelijk?

Oefenen met de Omgevingswet

Proeftuin Goirle is een van de 5 Proeftuinen Omgevingswet die momenteel lopen. Hierin kunnen gemeenten, provincies, waterschappen, omgevingsdiensten en GGD’s oefenen met de Omgevingswet. Door te experimenteren met de nieuwe manier van integraal werken, ervaren de decentrale overheden welke aanpassingen nodig zijn aan hun beleid en organisatie.

‘Wij liepen steeds weer vast’, vat Horevoorts de afgelopen 15 jaar samen. ‘Er was altijd wel een regel die een oplossing in de weg stond. Als de overheid dan zover was om wél ruimte te bieden, was het momentum voorbij en had een stakeholder bijvoorbeeld geen geld meer beschikbaar voor zijn bedrijfsuitbreiding. Ook onze aanpak was niet effectief. Wij hebben tot nu toe vooral geprobeerd om de puzzel per geval op te lossen. Dat werkt dus niet. Ook de enkele poging om een oplossing voor het hele gebied te bedenken, liep spaak. We kregen dan de gelederen binnen de overheden niet gesloten. De verschillende regels botsten en het plan sneuvelde.’

Joep Horevoorts (links), regievoerder van Proeftuin Goirle, en Niels Aten (rechts), projectleider Noord-Brabant

Rollebollend over straat

In de Proeftuin Goirle proberen de decentrale overheden – in de geest van de Omgevingswet – tot een integrale aanpak te komen. Horevoorts: ‘Wij doen opnieuw een poging om een oplossing voor het hele gebied te bedenken. Maar onze aanpak is deze keer anders: wij leggen zowel de natuuropgave als de wensen van de stakeholders op tafel en bepalen met z’n allen wat wij willen bereiken. Als dat duidelijk is, kijken wij hoeveel ruimte de regels bieden. Ons college heeft al gezegd: als er gemeentelijke regels zijn die het proces frustreren, dan kunnen wij deze oprekken of aanpassen.’

Ook nieuw en in de geest van de Omgevingswet: de decentrale overheden treden in de Proeftuin als één partij naar buiten. De ambtenaren van de verschillende overheden mogen volgens Horevoorts ‘niet meer rollebollend over straat gaan’. ‘Niet zeggen: van de gemeente mag het, maar de provincie laat het niet toe. Dat is funest voor het vertrouwen van stakeholders in de overheid, maar ook voor de voortgang van de plannen. Spreken als één overheid houdt concreet in dat wij eerst ons huiswerk moeten doen. Het kan best zijn dat er regels schuren, maar dat dienen wij intern op te lossen. Vervolgens laten wij de stakeholders zien wat er mogelijk is.’

Behalve dat de Proeftuin de overheden verbroedert, biedt deze ook concrete instrumenten om inhoudelijk tot een oplossing te komen, aldus Niels Aten, projectleider namens de provincie Noord-Brabant. ‘De Crisis- en Herstelwet geeft ons de mogelijkheid om een bestemmingsplan met verbrede reikwijdte te maken. In het bestemmingsplan oude stijl moet je alles dichttimmeren. In plaats daarvan kunnen wij nu werken met een beperkt aantal ontwikkelingsscenario’s. Op hoofdlijnen weten alle stakeholders dan waar het naartoe gaat en onder welke randvoorwaarden dit gebeurt. De precieze uitwerking vindt later plaats. Zulke ontwikkelingsscenario’s kunnen rust en zekerheid geven. Stakeholders weten dan wat er wel en wat er niet kan. Dat geeft duidelijkheid en tijd om zich hierop voor te bereiden.’

Vertrouwen in elkaar

Afgelopen oktober vond een unieke bijeenkomst plaats: voor het eerst zaten alle stakeholders in het gebied aan één tafel. De sfeer was goed, volgens Aten. ‘Iedereen vond het nuttig om eindelijk met elkaar in gesprek te gaan. Natuurlijk merkte je ook dat het gebied een lange historie heeft en dat er hier en daar oud zeer zit. De mensen moeten weer vertrouwen in elkaar krijgen; dat geldt voor de omgeving, maar ook voor de overheden.’

De emoties zijn de afgelopen 15 jaar hoog opgelopen, weet ook Horevoorts. Logisch dat sommige stakeholders nog niet staan te juichen. Horevoorts: ‘De mensen die een economisch belang hebben in het gebied, kijken de kat uit de boom. Hun frustratie is dat de overheden in het verleden met verschillende monden spraken of dat er gaandeweg het proces weer nieuwe regels werden geïntroduceerd. Ik ben zelf al 15 jaar betrokken bij de plannen in het gebied. In het begin heb ik ook wel gedacht: waarom zou het deze keer wel lukken? Maar we vragen van iedereen een open mind, dus ook van de overheden.’

Aan de slag Trofee 2018

Proeftuin Goirle dingt mee naar de Aan de slag Trofee 2018. De minister van Binnenlandse Zaken (voorheen de minister van Infrastructuur en Milieu) reikt deze jaarlijks uit aan een project dat succesvol werkt in de geest van de Omgevingswet.

Nu oefenen

Terug naar de ingangsdatum van de Omgevingswet. Net als Horevoorts is Aten niet bezig met het uitstel; hij focust zich volledig op de Proeftuin. ‘Het leren werken in de geest van de Omgevingswet kost veel tijd. Als één overheid optrekken, vergt niets minder dan een cultuuromslag. Dat betekent: zoveel mogelijk oefenen. Daar kun je niet pas mee beginnen als de Omgevingswet in werking treedt.’

Vóór de zomer van 2018 moeten de mogelijke oplossingen voor het buitengebied van Goirle in beeld zijn.