Overzicht van belangrijkste landelijke en regionale ontwikkelingen op afvalgebied

Het Landelijk Meldpunt Afvalstoffen ondersteunt omgevingsdiensten met onderzoek en instrumenten. De Strategische Quickscan afval werd vorig jaar nog ongevraagd rondgestuurd, dit jaar is er meer interactie met de doelgroep. Ook inhoudelijk heeft het document meer body gekregen. 'De scan wordt steeds waardevoller voor de omgevingsdiensten.'

Henk Verwoerd, adviseur van het Landelijk Meldpunt Afvalstoffen (LMA)

In de zomer van 2017 werd hij voor het eerst en onaangekondigd rondgestuurd: de Strategische Quickscan. 'Voor sommige omgevingsdiensten kwam het document als een complete verrassing', zegt Henk Verwoerd, adviseur van het Landelijk Meldpunt Afvalstoffen (LMA). 'Het mooie was: wij hadden meteen hun aandacht.'

Het LMA ontwikkelde de Strategische Quickscan om afvalstromen en risicovolle branches beter in beeld te brengen. Het document geeft een meerjarenoverzicht van landelijke en regionale ontwikkelingen en trends op het gebied van afval. De 29 omgevingsdiensten in Nederland kunnen hierop hun langetermijnbeleid en jaarprogrammering voor het thema afval baseren en werk maken van informatiegestuurd en risicogericht toezichthouden. Onderzoek door het LMA resulteert zo in een aanpak per branche en in gerichtere inspecties door de omgevingsdiensten.

Landelijk Meldpunt Afvalstoffen

Bedrijven die bedrijfsafvalstoffen en gevaarlijke afvalstoffen in ontvangst nemen of afgeven, moeten dit volgens de Wet milieubeheer melden. Het Landelijk Meldpunt Afvalstoffen (LMA) registreert en beheert alle meldingen.

Met de Strategische Quickscan kunnen omgevingsdiensten onder meer meldingen van vrijgekomen en ontvangen afvalstoffen in hun werkgebied vergelijken met landelijke cijfers. Onverklaarbare afwijkingen vragen om actie. 'Afvalcijfers kunnen heel onlogisch zijn', zegt Verwoerd. 'De hoeveelheid afgegeven asbesthoudend bouwmateriaal nam landelijk gezien tussen 2009 en 2016 sterk toe: van 161 miljoen kilo naar 330 miljoen kilo. In 2017 daalde de hoeveelheid met 10%. Opvallend genoeg is er in de werkgebieden van een aantal omgevingsdiensten al langer sprake van een grote afname van asbest. Is dat omdat er minder gesaneerd wordt? Dat zou vreemd zijn, omdat er in een aantrekkende economie meer verbouwingen plaatsvinden en het dus aannemelijk is dat juist meer asbest wordt verwijderd. Tegen deze omgevingsdiensten zeggen we: probeer een verklaring te vinden voor deze grote afname. De Strategische Quickscan van de DCMR signaleerde bijvoorbeeld dat de hoeveelheid verwijderd asbest in een jaar enorm was toegenomen. Uit onderzoek bleek vervolgens dat de startbaan van Rotterdam The Hague Airport was vervangen en dat bij de sloop van de oude baan veel asbest was vrijgekomen.'

‘Wij gaan dit jaar de boer op om de Strategische Quickscan bij elke omgevingsdienst te bespreken’

Eerder beschikbaar

Ook de 7 samenwerkende Gelderse omgevingsdiensten ontvingen in 2017 hun Strategische Quickscan. Volgens Piet ten Brink, toezichthouder van Omgevingsdienst Regio Arnhem en contactpersoon van de 7 diensten, zijn er naar aanleiding van het document bescheiden controleacties genomen. Een voorbeeld: het LMA constateerde in het werkgebied van Omgevingsdienst Regio Nijmegen een toename van Euralcode 19.08.05, oftewel: slib afkomstig van de behandeling van afvalwater. Het LMA adviseerde de omgevingsdienst om de toename te koppelen aan specifieke bedrijven en processen. Ten Brink: 'Navraag leerde dat het ontvangen slib vooral afkomstig was van RWZI-locatie Arnhem-Zuid. De slibontwateringsinstallatie daar raakte in 2016 defect en is vervolgens vervangen. Het slib kon dus tijdelijk niet worden verwerkt en is afgevoerd naar RWZI Nijmegen.'

Een belangrijke reden waarom er in Gelderland slechts beperkte controleacties werden ondernomen, is dat de Strategische Quickscan in 2017 pas in de zomer verscheen. Volgens Ten Brink kostte het vervolgens tijd om er een goed beeld van te vormen. Bovendien worden de jaarprogrammas van de omgevingsdiensten al eerder in het jaar gemaakt. Dit jaar koos het LMA daarom voor een andere aanpak: de strategische quickscan verscheen in maart 2018. Ten Brink noemt het winst dat het document veel eerder beschikbaar is. 'Het geeft ons meer tijd om met de werkvloer naar de Strategische Quickscan te kijken en deze te vertalen naar eventuele plannen en controles. Wij werken deels met branchegericht toezicht. Periodiek kiezen wij de te bezoeken branches en schrijven hiervoor een toezichtsplan. De Strategische Quickscan kunnen we gebruiken om zo'n plan nader in te vullen. Ik zeg eerlijk: de scan zal nooit de enige aanleiding zijn om ergens werk van te maken. Het is een optelsom van onze eigen bevindingen en die van het LMA. De Strategische Quickscan kan zeer zeker trends signaleren en aandachtspunten aandragen. Dat is altijd welkom. Maar ik zie de scan niet als iets waar enorme spoed uit voort kan komen. Als er echt urgente signalen zijn, op basis van de analyses die door het LMA worden gedaan, verwacht ik direct een telefoontje van ze.'

Doordat de Strategische Quickscan dit jaar eerder verscheen, hadden de omgevingsdiensten volgens Verwoerd niet alleen meer tijd om acties te organiseren, maar ook om feedback te geven op het document. Medio juni organiseerde het LMA een bijeenkomst met alle omgevingsdiensten en hun opdrachtgevers en werden de opvallendste conclusies uit de scan besproken. 'Wij willen meer interactie', vat Verwoerd de nieuwe aanpak samen. 'Naast de gezamenlijke bijeenkomst zullen wij dit jaar ook nog de boer op gaan om de Strategische Quickscan bij elke omgevingsdienst te bespreken. Wij hebben de diensten ook gevraagd om hun eigen beleid in de strategische quickscan op te nemen. Het is de bedoeling dat de scan echt een product van de omgevingsdiensten zelf wordt.'

‘De taartdiagrammen kunnen helpen bij het ontzenuwen of serieus nemen van signalen’

Verschillende verdiepingsslagen

Ook inhoudelijk is de Strategische Quickscan van 2018 anders dan die van een jaar eerder. Zo maken 2 taartdiagrammen op basis van CBS-cijfers duidelijk hoe de verdeling is van het aantal vestigingen in de verschillende branches. In Nederland als geheel en in het werkgebied van de omgevingsdienst. 'Een handige toevoeging', vindt Ten Brink. 'Of er een in werkgebied in vergelijking met de rest van Nederland veel afval van een bepaald type voorkomt, zegt natuurlijk niet alles. Je moet ook weten welk typen bedrijven er in jouw regio gevestigd zijn. Dat heb je als toezichthouder niet altijd paraat. De taartdiagrammen kunnen helpen bij het ontzenuwen of serieus nemen van signalen. Als een bepaald afvaltype in een werkgebied vaak voorkomt, terwijl er in verhouding weinig bedrijven zijn die dit type afval afgeven, moet je actie ondernemen. De Strategische Quickscan is dus zeker een instrument om de urgentie te taxeren.'

In de editie van 2018 is ook een bijdrage opgenomen van de adviseurs van Rijkswaterstaat die het Landelijk Afvalbeheer Plan hebben geschreven. Het LMA heeft hen gevraagd om aan te geven waar omgevingsdiensten rekening mee moeten houden bij het bepalen van hun strategie. De adviseurs wijzen er onder andere op dat de hoeveelheid gestort afval in Nederland toeneemt, ondanks het stortverbod. Dit geldt voor grondreinigingsresiduen, zuiveringsslib, sorteerresiduen en shredderafval. 'Dit druist natuurlijk regelrecht in tegen de ambities om zo circulair mogelijk te handelen', zeggen de adviseurs. Ook komt het volgens de adviseurs voor dat er bij de tijdelijke opslag van bodemassen niet de juiste bodembeschermende voorzieningen worden getroffen. De opslag van bodemassen duurt bovendien lang waardoor er van tijdelijke opslag eigenlijk geen sprake meer is.

Volgens Verwoerd is het de bedoeling dat steeds meer autoriteiten meewerken aan de Strategische Quickscan. Zo krijgt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu volgend jaar de gelegenheid om een bijdrage te leveren. Verwoerd: 'Het instrument heet nu nog Quickscan, maar ik ben bang dat wij over 5 jaar zoveel bronnen hebben toegevoegd, dat 'quick' niet meer van toepassing is. Dat hoeft ook niet; het belangrijkste is dat de scan steeds waardevoller wordt voor de omgevingsdiensten.'

Good guys

Als de Strategische Quickscan dan toch steeds verder wordt uitgebreid, zou volgens Ten Brink ook het positieve benoemd moeten worden. 'Het document signaleert nu vooral risicos om zo het toezicht op de slechteriken te verbeteren. Maar er zijn in afvalland ook veel good guys: bedrijven die bijvoorbeeld goed presteren op het gebied van de circulaire economie. Zij verdienen een plek in de scan, vind ik. Het LMA beschikt over cijfers over de afgifte van niet-afval en zou hiermee het succes van Nederlandse afvalbeleid kunnen aantonen.'

Informatievoorziening Gelderse Omgevingsdiensten

Informatiegestuurd handhaven staat volgens Ten Brink bij de Gelderse Omgevingsdiensten nog in de kinderschoenen. 'Informatie interpreteren is niet zo moeilijk, maar je moet beschikken over betrouwbare bronnen en deze ook voortdurend voeden.' Om de informatievoorziening te uniformeren, ontwikkelen de 7 Gelderse omgevingsdiensten samen met de provincie Gelderland en de Gelderse gemeenten I-GO: Informatievoorziening Gelderse Omgevingsdiensten. Deze digitale omgeving geeft de toezichthouders toegang tot de meest actuele gegevens van alle milieu-inrichtingen in Gelderland.