Omgevingswet: link leggen tussen gezondheid en fysieke leefomgeving

De Omgevingswet biedt decentrale overheden kansen om aan de slag te gaan met het gezonder inrichten van de leefomgeving. Gezondeleefomgeving.nl is bedoeld als startpunt voor gemeenten en provincies die niet weten hoe zij moeten beginnen. In Arnhem is de website al gebruikt in de pilot ‘Omgevingswet & Gezondheid’.

Met de komst van de Omgevingswet moeten decentrale overheden gezondheid opnemen in hun Omgevingsvisies en -plannen. De wet is onder andere gericht op ‘het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit’. Wat het begrip ‘gezonde fysieke leefomgeving’ inhoudt, wordt niet beschreven. Om de decentrale overheden te helpen bij de uitwerking, is gezondeleefomgeving.nlontwikkeld, een website met informatie, inzichten, ruimtelijke data, instrumenten, werkvormen en concrete voorbeelden uit de praktijk.

Barbara van Gulick, adviseur luchtkwaliteit en gezondheid van Rijkswaterstaat

Niet dat gezondheid een volstrekt nieuw onderwerp is voor decentrale overheden. ‘Steeds meer gemeenten en provincies beseffen dat zij via hun ruimtelijk beleid invloed kunnen uitoefenen op de gezondheid van hun burgers’, zegt Barbara van Gulick, adviseur luchtkwaliteit en gezondheid van Rijkswaterstaat en medesamensteller van gezondeleefomgeving.nl. ‘In klassieke zin houden decentrale overheden zich natuurlijk al langer bezig met het beschermen van de gezondheid, bijvoorbeeld via hun milieubeleid. Door de opkomst van het begrip ‘positieve gezondheid’ zien gemeenten en provincies in dat zij via maatregelen in de leefomgeving ook gezondheid kunnen bevorderen en bijvoorbeeld beweging kunnen stimuleren. Met de komst van de Omgevingswet is er nog meer aandacht voor het onderwerp gekomen. Decentrale overheden zullen de link tussen gezondheid en leefomgeving nog explicieter moeten leggen.’

Leefomgeving in beeld

Gezondeleefomgeving.nl is volgens Van Gulick bedoeld voor gemeenten en provincies die ambities hebben om de leefomgeving gezonder in te richten. ‘De website is een startpunt om informatie op te zoeken en ideeën op te doen. Bezoekers zien wat ingrepen in de leefomgeving de decentrale overheden aan gezondheidswinst kan opleveren. Daarnaast is er informatie te vinden over het kiezen van prioriteiten, wie decentrale overheden hierbij kunnen betrekken en wat voor soort proces zij kunnen volgen om hun doelen te halen. De website geeft vooral ook veel voorbeelden.’

Op gezondeleefomgeving.nl staat ook een overzicht van alle bestaande tools die de decentrale overheden tot hun beschikking hebben. Volgens Van Gulick kunnen zij via de website ‘de juiste tool op het juiste moment kiezen’. Dat gebeurt met behulp van een zoekfunctie en criteria als thema, planfase, benodigde expertise en de schaal waarop het instrument betrekking heeft. Zo zijn er de ‘Wettelijke instrumenten’ die decentrale overheden kunnen gebruiken om de Omgevingswet uit te voeren. Via ‘Leefomgeving in beeld’ en de ‘Integrale instrumenten’ kunnen decentrale overheden hun fysieke en sociale leefomgeving in beeld brengen en inzichtelijk maken welke effecten hun plannen hebben op gezondheid.

‘Gemeenten en provincies beseffen dat zij via hun ruimtelijk beleid invloed kunnen uitoefenen op de gezondheid van hun burgers’

De website is volgens Van Gulick onlangs uitgebreid met onder meer nieuwe themapagina’s over ‘fietsen’ en ‘luchtkwaliteit’. Bovendien wordt er gewerkt aan informatie voor bestuurders. Van Gulick: ‘Wij willen meer informatie geven over de instrumenten die bestuurders kunnen gebruiken bij het ontwikkelen en beoordelen van plannen voor een gezonde leefomgeving. Dit onderdeel verwachten wij in de loop van dit jaar te publiceren.’

Stukje openbaar groen

Een van de gemeenten die gezondeleefomgeving.nl al heeft gebruikt is Arnhem. Vorig jaar is hier de pilot ‘Omgevingswet & Gezondheid’ uitgevoerd. ‘Wij wilden het begrip gezondheid hanteerbaar maken’, zegt Marleen Hegeman, trainee bij de gemeente Arnhem en medeorganisator van de pilot. ‘Wij vroegen ons af: waar lopen wij tegenaan als wij met het onderwerp aan de slag gaan. Wat verstaan wij onder gezondheid? Gaat het alleen om milieuaspecten of valt er meer onder? En: op welke manier kan gezondheid een plaats krijgen binnen de instrumenten van de Omgevingswet? In de pilot stond Kronenburg centraal. Wij wilden ook weten hoe wij de gezondheid van deze wijk in kaart kunnen brengen. De pilot is ingestoken als leerproces om op al deze vragen antwoord te krijgen.’

Gezondeleefomgeving.nl is volgens Hegeman nuttig geweest om de pilot op gang te helpen. ‘In het begin hebben we op verschillende manieren geprobeerd om gezondheid te duiden. We hebben aan literatuurstudie gedaan en gekeken hoe andere gemeenten omgaan met het onderwerp. De website hebben we gebruikt om verschillende thema’s rond gezondheid en fysieke leefomgeving te verzamelen. Daarnaast is er een brainstrom gehouden met collega’s uit het sociale en ruimtelijke domein over de gezondheid in Kronenburg. Om het onderwerp meer handen en voeten te geven hebben wij samen de Quickscan Gezonde Leefomgeving ingevuld, een van de tools die op gezondeleefomgeving.nl staat. Die gaf ons al een behoorlijk inzicht in de staat van de wijk. Er kwamen een paar knelpunten aan het licht waaronder hittestress, gebrek aan groen, slechte luchtkwaliteit en gebrek aan beweging bij de bewoners.’

Marleen Hegeman en Klaas van Haaften, respectievelijk trainee en bestuursadviseur bij de gemeente Arnhem

De brainstorm met collega’s zorgde voor verschillende inzichten, aldus Hegeman. ‘We merkten dat behalve zaken als groen, geluid, luchtkwaliteit, ook de sociale factoren erg relevant zijn voor de gezondheid in een wijk. Een stukje openbaar groen heeft geen invloed op de gezondheid wanneer niemand er gebruik van maakt, bijvoorbeeld omdat men zich er niet veilig voelt. Daarnaast kwamen wij al snel tot de conclusie dat wij niet óver, maar ook mét de bewoners van Kronenburg moeten praten. Een ander instrument op de website, de Leefplekmeter, lijkt ons een prima manier om erachter te komen of het beeld dat uit de Quickscan Gezonde Leefomgeving naar voren komt, door hen wordt gedeeld.’

Op de schop

De uitkomsten van de Quickscan, de Leefplekmeter en de brainstorm geven volgens Hegeman een goed beeld van wat ‘gezondheid in de fysieke leefomgeving’ inhoudt. ‘De gemeente kan met de bevindingen haar ambities voor de wijk bepalen’, zegt ze. ‘Dat wil zeggen: vaststellen welke knelpunten er aangepakt kunnen worden. Het is slim om aan de slag te gaan met de meest problematische onderwerpen. In de pilot waren dit bijvoorbeeld hittestress, gebrek aan beweging en groenvoorzieningen die niet echt uitnodigen om naar buiten te gaan. Het is niet altijd wenselijk of mogelijk om bepaalde gezondheidsthema’s per wijk aan te pakken. Dat geldt bijvoorbeeld voor luchtkwaliteit.’

‘Een stukje openbaar groen heeft geen invloed op de gezondheid wanneer niemand er gebruik van maakt’

In een bestaande wijk als Kronenburg is het echter lastig om maatregelen te nemen, tenzij de wijk op de schop gaat. Wat kan een gemeente doen om de gezondheid hier toch te verbeteren? ‘Je kunt ervoor zorgen dat het bestemmingsplan de ambities uitdraagt die je hebt op het gebied van gezondheid’, zegt Klaas van Haaften, , bestuursadviseur van de gemeente Arnhem, die zich bezighoudt met het actualiseren van bestaande bestemmingsplannen.

‘Er dienen zich in een stad voortdurend ontwikkelmogelijkheden aan, bijvoorbeeld als een functie verdwijnt of er grond vrijkomt’, zegt hij. ‘Als je in de toelichting op een bestemmingsplan de ambities en opgaven per gebied noemt, kunnen nieuwe ontwikkelingen daarop aansluiten. Bovendien kun je bestaande waarden zoals groenvoorzieningen beschermen door deze als bestemming vast te leggen. Je kunt er als gemeente ook voor zorgen dat je voorzieningen die de gezondheid bevorderen in ieder geval toestaat en faciliteert. Als het gaat om hittestress, zorg er dan voor dat in het bestemmingsplan is opgenomen dat beplanting of bouwwerken die kunnen zorgen voor schaduw toegestaan zijn. Het zijn kleine stappen, maar op die manier kan je gezondheid wel meer een plek geven dan nu het geval is.’

Pragmatische werkwijze

De pilot heette niet voor niets ‘Omgevingswet & Gezondheid’. Hoe krijgt het onderwerp vorm als de nieuwe wet straks in werking treedt? Hegeman: ‘De komende jaren gaan we eerst aan de slag met de Omgevingsvisie en de bijbehorende programma's. Ook zullen wij de transitie van bestemmingsplannen naar Omgevingsplan moeten maken. Gezondheid moet een plek krijgen in al deze instrumenten. Op dit moment werkt onze gemeente al aan een Gezondheidsvisie. Een van de doelen zal waarschijnlijk zijn dat de inrichting van de omgeving de gezondheid moet bevorderen. Daarnaast zullen er in de visie speerpunten staan op het gebied van gezonde mobiliteit en beweegvriendelijke omgevingen. Het mooie van de pilot is dat er een hele pragmatische werkwijze (zie illustratie, red.) is ontwikkeld. Daarmee kunnen wij per wijk bepalen welke kansen er zijn om de gezondheid te bevorderen. Het benutten ervan kan daarna een concrete plek krijgen binnen de instrumenten van de Omgevingswet.’

Werkwijze pilot 'Omgevingswet & Gezondheid'