2030: elke gemeente een milieustraat nieuwe stijl?

Een langere levensduur van producten en minder restafval: dat is het doel van de circulaire ambachtscentra die tot 2030 liefst overal in Nederland moeten verschijnen. Hier komen afvalscheiding, recycling, reparatie en hergebruik samen. Het komende jaar worden de kansen van deze ‘milieustraten nieuwe stijl’ onderzocht. Gemeenten met pilots kunnen rekenen op een financiële bijdrage.

Er zijn in Nederland milieustraten, kringloopwinkels en reparatiewerkplaatsen, maar plekken waar alle drie worden gecombineerd zijn er nog nauwelijks. Dat gaat veranderen: in 2030 moet er een landelijk dekkend netwerk van ‘circulaire ambachtscentra’ zijn. Hier wordt niet alleen afval gescheiden en gerecycled, maar kunnen burgers ook spullen brengen om te laten repareren en onderhouden of om te delen met anderen.

Het doel van de brede samenwerking is dat de hoeveelheid restafval wordt verminderd en de levensduur van producten verlengd. De circulaire ambachtscentra hebben bovendien een sociale functie. Mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt kunnen hier werkervaring opdoen. Daarnaast kan ook het onderwijs bij de circulaire ambachtscentra betrokken worden. Leerlingen krijgen dan de kans om hier een ambacht te leren, bijvoorbeeld dat van reparateur van elektrische apparaten.

Transitieagenda’s en Uitvoeringsprogramma

Het Rijksbrede programma ‘Nederland Circulair in 2050’ heeft begin vorig jaar voor 5 sectoren/ketens zogenaamde ‘transitieagenda’s’ gemaakt. Deze moeten de omslag naar een circulaire economie versnellen. In een reactie op de transitieagenda’s gaf het kabinet medio 2018 aan toe te willen werken naar circulaire ambachtscentra. Het opzetten ervan is een van de ‘icoonprojecten’ van het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie 2019 – 2023.

Martine Postma, directeur van Stichting Repair Café International (foto: Martin Waalboer)

Even ontkalken

Waarom kapotte spullen weggooien als ze nog gemaakt kunnen worden? Het klinkt simpel, maar in de praktijk koopt de consument vaker een nieuw product dan dat hij het oude laat herstellen. Repareren lijkt uit de mode te zijn geraakt. ‘Het is daarom heel belangrijk dat de ‘repareercomponent’ vertegenwoordigd wordt in de circulaire ambachtscentra’, reageert Martine Postma, directeur van Stichting Repair Café International die betrokken is bij het opzetten van circulaire ambachtscentra. ‘Door te laten zien dat reparatie mogelijk is, gaan consumenten op een andere manier tegen spullen aankijken. Hun denken wordt klaargemaakt voor de circulaire economie.’

‘Iedereen ziet in dat je een koffiezetapparaat niet weg hoeft te gooien als het alleen maar ontkalkt moet worden’

Volgens Postma zijn de circulaire ambachtscentra ‘een fantastische gelegenheid om het repareren van spullen beter onder de aandacht krijgen’. ‘Als je nu met een kapot voorwerp naar een milieustraat gaat, heb je thuis al besloten om het weg te gooien. Je hebt er misschien zelfs een goed gevoel bij, omdat je aan afvalscheiding doet. Maar het zou veel beter zijn om het voorwerp te laten herstellen. Dat is het mooie van de circulaire ambachtscentra: hier komen reparatie, hergebruik, afvalscheiding, recycling en vuilstort samen. Precies in deze volgorde. Mensen die de intentie hadden om afval te storten, kun je hier laten zien dat een apparaat met een kleine reparatie nog te herstellen is.’

Postma begon 10 jaar geleden het allereerste Repair Café in Amsterdam. Inmiddels bestaan er wereldwijd meer dan 1.800 in 35 landen, waarvan 500 in Nederland. Handige vrijwilligers helpen hier minder handige buurtbewoners met het repareren van kapotte spullen. Het succes van de Repair Cafés laat volgens Postma zien dat mensen best bereid zijn om hun spullen te laten repareren. Zij moeten hierin alleen ‘even meegenomen worden’, denkt ze. Een Repair Café is daarom bewust geen reparatiewinkel waar je een kapot voorwerp brengt en later weer ophaalt. Postma: ‘In een Repair Café ga je bij een vrijwilliger aan tafel zitten en kijk je samen hoe je het voorwerp kunt herstellen. Op die manier leren mensen hoe een product in elkaar zit, dat repareren mogelijk is en dat zij dit zelf misschien ook kunnen. Iedereen ziet in dat je een koffiezetapparaat niet weg hoeft te gooien als blijkt dat het alleen maar even ontkalkt moet worden. De cijfers spreken voor zich: 70% van de spullen die bij een Repair Café binnenkomen, kan worden gemaakt.’

Ronald van den Heerik, projectcoördinator van de Branchevereniging Kringloopbedrijven Nederland

Zelf op zoek

Het is de bedoeling dat de circulaire ambachtscentra behalve het repareren, ook het hergebruiken van producten veel meer stimuleren. Dat is hard nodig, vindt Ronald van den Heerik, projectcoördinator van de Branchevereniging Kringloopbedrijven Nederland (BKN) dat eveneens betrokken is bij het opzetten van circulaire ambachtscentra. ‘Het zal je verbazen hoe weinig milieustraten goede voorzieningen hebben om spullen te repareren, hergebruiken of te demonteren. De huidige milieustraten zijn toch vooral gericht op het verwerken van afval. Het gevolg is dat de consument zelf op zoek moet gaan waar hij een apparaat kan laten repareren of kan delen met anderen. Je kunt je voorstellen dat veel mensen hun spullen dan maar gewoon achterlaten bij de milieustraat en bij het grofvuil storten.’

Dat is wat Van den Heerik betreft een gemiste kans. ‘Van alles wat er bij kringloopbedrijven binnenkomt, krijgt 40% een tweede leven als product, nog eens 40% wordt gesorteerd naar recyclebare fracties, zoals metalen, harde kunststoffen en houtsoorten. Alleen het echte afval gaat uiteindelijk naar de verbranding.’

Net als Postma vindt Van den Heerik dat een circulair ambachtscentrum ‘het omgekeerde moet zijn van een milieustraat’. ‘Nu staat er in een rommelig hoekje een container waar je nog wat afgedankte spullen kan achterlaten voor de kringloop. Vaak komen mensen er aan het eind van hun bezoek achter: o ja, ik heb ook nog iets voor de kringloopwinkel. In de circulaire ambachtscentra wordt het proces omgedraaid. Wanneer iemand hier een afgedankt elektrisch apparaat brengt, wordt eerst gekeken of het nog hergebruikswaarde heeft. Zo ja, dan moet het misschien eerst gerepareerd worden of het gaat rechtstreeks naar de kringloopwinkel. Heeft het geen waarde, dan wordt gekeken of het apparaat demonteerbaar en recyclebaar is. Pas in het laatste geval gaat het naar de vuilstort.’

Prijsvraag voor gemeenten

In het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie 2019 – 2023 is afgesproken dat in 2019 de haalbaarheid van de circulaire ambachtscentra wordt onderzocht. Hiervoor is begin dit jaar een prijsvraag uitgeschreven door het Uitvoeringsprogramma VANG - Huishoudelijk afval. Gemeenten konden een financiële bijdrage krijgen voor het opzetten van pilots rond de circulaire ambachtscentra. Tijdens de haalbaarheidsstudie wordt gekeken wat er nodig is voor een succesvolle samenwerking tussen de beoogde onderdelen van circulaire ambachtscentra en in hoeverre één fysieke locatie noodzakelijk is. Ook de financieringsvormen en de sociale functie van de centra worden onderzocht.

Veel gemeenten met plannen

De respons op de prijsvraag van het Uitvoeringsprogramma VANG – Huishoudelijk afval was groot. Maar liefst 43 gemeenten hebben hun pilots voor circulaire ambachtscentra ingediend.

‘Gemeenten moeten de rol van verbinder oppakken’

Het ‘Kernteam Circulaire Ambachtscentra’ beoordeelt de inzendingen. Het team bestaat uit vertegenwoordigers van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Rijkswaterstaat, de Vereniging Nederlandse Gemeenten, de Koninklijke Vereniging voor Afval- en Reinigingsmanagement (NVRD), de BKN en de Stichting Repair Café International. ‘De gemeenten zijn aan zet’, zegt Van den Heerik van de BKN. ‘Op lokaal niveau moeten milieustraten, kringloopwinkels, Repair Cafés en onderwijsinstellingen gaan samenwerken. Gemeenten moeten de rol van verbinder oppakken. Dat is ook de kracht van de prijsvraag: om in aanmerking te komen voor de financiële bijdrage moeten meerdere partijen aan een pilot meedoen. Daar zullen wij de inzendingen op beoordelen.’

Duurzaamheidsplein Oss

In de gemeente Oss is al een soort circulair ambachtscentrum actief. Hier is een bestaande milieustraat heringericht tot ‘Duurzaamheidsplein Oss’, een  combinatie van milieustraat, kringloopwinkel en demontagehal op één terrein. In de nieuwe demontagehal wordt gekeken of de ingeleverde spullen nog goed genoeg zijn voor de kringloopwinkel. Zo niet, dan worden de bruikbare grondstoffen eruit gehaald. Het is volgens de gemeenten de bedoeling dat het Duurzaamheidsplein Oss uiteindelijk verandert in het ‘Circulair Ambachtscentrum Oss’. Naast het huidige plein komen terreinen vrij waar onder meer extra ruimte is voor het kringloopbedrijf, de Repair Cafés uit de gemeente Oss en mogelijk een tweedehands bouwmarkt.