Voorlichtingscampagne over schadelijke effecten van houtstook

In Nederland heeft ongeveer 1 op de 5 huishoudens een houtkachel of een open haard. Nog meer mensen hebben een vuurkorf. Het stoken van hout is immers – blijkt uit onderzoek – ‘gezellig, lekker warm en leuk om te doen’. Maar houtstook is ook slecht voor de gezondheid vanwege de uitstoot van fijnstof en roet. Een voorlichtingscampagne moet houtstokers meer bewust maken van de schadelijke effecten. Maar hoe informeer je het publiek als de meningen zo uiteenlopen?

De meerderheid van de Nederlanders vindt houtstook gezellig, lekker warm en leuk om te doen, zo blijkt uit onderzoek. Maar houtstook zorgt ook voor geuroverlast, is een belangrijke bron van luchtverontreiniging en slecht voor de gezondheid vanwege de uitstoot van fijnstof en roet. Volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) is fijnstof afkomstig van houtstook net zo schadelijk als fijnstof van andere bronnen en is het daarom raadzaam om ook de emissies van houtstook te beperken. Omdat de emissies van andere bronnen zoals wegverkeer lager worden, bijvoorbeeld door schonere motoren en elektrisch rijden, zal de relatieve bijdrage van houtstook aan de luchtverontreiniging toenemen. Het Planbureau voor de Leefomgeving Bron stelt dat houtstook in woningen in 2030 voor 17 procent bijdraagt aan de fijnstofblootstelling in Nederland en voor 40 procent aan de roetblootstelling.

‘De campagne laat houtstokers zien hoe zij zelf de uitstoot, hinder en gezondheidsschade kunnen beperken’

De Provincie Utrecht heeft een onderzoek laten uitvoeren naar de ervaringen, het gedrag en de houding van het Nederlands publiek omtrent houtstook. Daaruit blijkt dat de meningen over houtstook en de overlast die wordt ervaren sterk uiteenlopen. Zoals gezegd, de meerderheid van de Nederlanders positief staat tegenover houtstook. Ruim tweederde van de ondervraagden (68%) ervaart geen last van houtstook. Een derde (32%) ervaart wel last in de vorm van stankoverlast, lichte irritaties en het niet kunnen ventileren van de woning. Een groot deel van de ondervraagden (39%) vindt dat er meer regelgeving moet komen om overlast door houtstook te beperken. Een iets kleinere groep (35%) zegt juist dat de overheid zich niet met houtstook moet bemoeien. Volgens een ruime meerderheid (72%) is het geven van voorlichting de juiste manier om overlast door houtstook te beperken. Voor een verbod op houtstook in woonwijken is minder draagvlak: 23% van de Nederlanders is hier voor. Nog een opvallende uitkomst: 47% van de ondervraagden is zich bewust van de schadelijke effecten van houtstook op de gezondheid, terwijl 32% vindt dat de gezondheidseffecten erg overdreven worden. 

Opgeheven vingertje

Om de emissies van houtstook te beperken kondigde staatssecretaris Stientje van Veldhoven van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) begin dit jaar een pakket van maatregelen aan. Dat deed zij onder meer op basis van de aanbevelingen die het Platform Houtrook en Gezondheid in 2018 presenteerde. In een Kamerbrief zegt Van Veldhoven onder meer bewustwording te willen creëren voor de schadelijke effecten van houtstook. In ‘een categorisch verbod van houtstook’ ziet zij niets.

Nicole Linkels, beleidsmedewerker Luchtkwaliteit van het ministerie van IenW

Het vergroten van bewustwording gebeurt met een voorlichtingscampagne die eind oktober van dit jaar wordt gelanceerd. Een uitdaging, want hoe informeer je het publiek als de meningen over houtstook zo verdeeld zijn? ‘Het onderwerp ligt gevoelig’, erkent Nicole Linkels, beleidsmedewerker Luchtkwaliteit van het ministerie van IenW. ‘Er zijn heel veel mensen in Nederland die graag binnen of buiten hout stoken. Zij hebben er geen behoefte aan dat de overheid met een berispende vinger naar ze wijst. Maar we kunnen er ook niet omheen dat houtrook slecht is voor de gezondheid. De campagne maakt mensen daarvan bewust. Niet door te zeggen: het is heel slecht en het mag niet, maar door feiten te presenteren. Bijvoorbeeld dat bij gebruik van nat hout of bij windstil of mistig weer de concentraties fijnstof erg hoog kunnen worden. De campagne informeert en laat houtstokers ook meteen zien hoe zij zelf de uitstoot, hinder en gezondheidsschade kunnen beperken.’

Andere maatregelen

Behalve de voorlichtingscampagne is in oktober ook het ‘stookalert’ gelanceerd. Dat waarschuwt kachelbezitters per provincie om niet te stoken bij zeer ongunstigste weersomstandigheden en zo te voorkomen dat de fijnstofconcentratie lokaal hoog oploopt. De waarschuwing geldt 24 uur. Het RIVM verstuurt het stookalert dat wordt verspreid door provincies en gemeenten. 

Daarnaast wil staatsecretaris Van Veldhoven de emissies uit houtkachels verminderen. Vanaf 2020 moeten daarom alle nieuwe kachels voldoen aan de Ecodesign-richtlijn. Bovendien wil zij gemeenten in staat stellen om overlastsituaties aan te pakken door het ontwikkelen van een meetprotocol waarmee de overlast kan worden vastgesteld. TNO en het RIVM werken hier aan.

Daarnaast publiceerde de Stichting Advisering Bestuursrechtspraak (STAB) in september 2019 een kennisdocument over houtstook. Het bevat een objectiveerbare norm voor hinder van houtkachels, en kan voor gemeenten een bruikbaar hulpmiddel zijn om hinder in de omgeving te beoordelen.

Mariken Stolk van Milieu Centraal

Ook tijdens het ontwikkelen van de campagne bleek dat de toon gevoelig lag. ‘Wij hebben verschillende slogans getest. Teksten waarin het vingertje werd geheven, vielen slecht bij een groot deel van de respondenten’, zegt Mariken Stolk van Milieu Centraal dat de campagne in opdracht van het ministerie van IenW ontwikkelde. ‘Er zijn allerlei manieren om hout te stoken zonder dat dit veel overlast veroorzaakt, maar er zijn ook omstandigheden waarin het vuur beter uit kan blijven. Tegelijk vermelden wij wat de schadelijke gevolgen zijn voor de gezondheid van zowel de stoker als zijn omgeving. Door het geven van al die informatie hopen wij dat mensen uit zichzelf gaan nadenken over houtstook en intrinsiek gemotiveerd raken om rekening te houden met hun omgeving. Dat moet uiteindelijk de nieuwe norm worden.’

‘Wij merken dat burgers meer bewust zijn van houtrook en vaker overlast melden’

Ramen en deuren dicht

Milieu Centraal ontwikkelde de campagne in nauwe samenwerking met enkele gemeenten. Een daarvan is Utrecht. Houtstook en de schadelijke effecten ervan op de gezondheid staan hier hoog op de agenda, vertelt Erik Boons, senior-adviseur Milieubeleid van de gemeente Utrecht. ‘Wij merken dat burgers meer bewust zijn van houtrook en vaker overlast melden. Het gaat niet alleen om directe meldingen van acute overlastsituaties, ook bij gemeentebestuurders wordt het onderwerp vaker onder de aandacht gebracht door bezorgde inwoners. Als gemeente zijn wij in samenwerking met de provincie hard bezig om de luchtkwaliteit te verbeteren. Omdat houtstook een belangrijke bron van luchtverontreiniging is, heeft het gemeentebestuur in het Coalitieakkoord afgesproken dat inwoners via voorlichting bewust worden gemaakt van de schadelijke effecten van houtstook en de overlast die sommige mensen ervaren.’

Wel of niet stoken?

Het ministerie van IenW ontwikkelde in samenwerking met de gemeente Nijmegen de Stookwijzer. Deze gratis app adviseert op postcodeniveau of het op basis van de lokale luchtkwaliteit en de windkracht aan te raden is om te stoken of niet. Als het Schone Lucht Akkoord is ondertekend, wordt het ook mogelijk om via de app klachten over houtstook door te sturen naar betreffende gemeenten.

Erik Boons, senior-adviseur Milieubeleid van de gemeente Utrecht

De voorlichtingscampagne van Milieu Centraal komt daarom precies op het juiste moment. Het eerder genoemde onderzoek dat werd uitgevoerd in opdracht van de provincie Utrecht leverde hiervoor volgens Boons belangrijke bouwstenen. ‘Het gaf ons inzicht hoeveel mensen overlast ervaren, maar ook hoe zij hierop reageren. Hun eerste reactie is niet: een goed gesprek met de buren voeren, maar het sluiten van ramen en deuren. Het is goed om de houtstokers daarvan bewust te maken, omdat zij vaak niet weten hoeveel overlast zij veroorzaken. Uit het onderzoek blijkt dat ruim tweederde van de ondervraagden bereid is om maatregelen te nemen als omwonenden hinder ondervinden van de houtstook. De campagne is met name gericht op die groep.’

Kant-en-klaar materiaal

De campagne bestaat uit kant-en-klare artikelen met verschillende invalshoeken, tips om verantwoord binnen en buiten te stoken, social media posts en een serie infographics met tips om met minder overlast te stoken. Gemeenten kunnen de teksten en de infographics verspreiden via de social mediakanalen, hun eigen website en huis-aan-huiskranten.

Milieu Centraal is niet de afzender van de campagne, dat zijn de gemeenten. Een bewuste keuze, zegt Stolk. ‘Gemeenten staan dichterbij de burger en kunnen ook het beste de vragen die leven over houtstook beantwoorden. Het beleid voor luchtkwaliteit verschilt bovendien per gemeente. Door algemene beelden en teksten beschikbaar te stellen kunnen gemeenten de campagne laten aansluiten op hun eigen beleid.’

Sinds eind oktober is het campagnemateriaal te downloaden op de websites van Kenniscentrum InfoMil en de Vereniging Nederlandse Gemeenten.