Foto Blikonderwater

De natuur is veelzijdig en maar tot op zekere hoogte voorspelbaar. Het uitvoeren van maatregelen binnen het KRW-programma is dan ook zelden een lineair proces, maar eerder een verhaal van sturen en bijsturen. Wat betekent die intrinsieke onzekerheid voor de manier waarop we maatregelen monitoren? En hoe leren we ervan?

Maatregelen en monitoring binnen de Kaderrichtlijn Water

Rijkswaterstaat neemt zo’n 600 maatregelen om de ecologische waterkwaliteit te verbeteren. Een deel is al genomen, andere staan nog op de rol. Uiteindelijk moeten in 2027 alle maatregelen doorgevoerd zijn. Samen vertegenwoordigen de 600 maatregelen een grote ambitie. Maatregelen richten zich onder andere op het bevorderen van de vismigratie, het verbeteren van de visstand, het terugbrengen en verrijken van oevers en het herstellen van stroming in rivieren. Het grote aantal onderstreept dat veel wateren in Nederland nog steeds te ver afstaan van een natuurlijke situatie en dat er volop werk te verrichten is op ecologisch gebied.

Schadelijke gevolgen van menselijk ingrijpen tegengaan

De maatregelen die Rijkswaterstaat neemt binnen het Kaderrichtlijn Water (KRW)-programma zijn zeer divers, maar zijn er allemaal op gericht de schadelijke gevolgen van menselijk ingrijpen in de natuur zoveel mogelijk op te heffen. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het creëren van paaiplekken voor vissen door het aanleggen van ondiepe, langzaam stromende nevengeulen en het vispasseerbaar maken van sluizen en stuwen.

Gebruikmaken van natuurkrachten

In het verlengde daarvan ligt ook het aanleggen van nevengeulen. Vroeger hadden rivieren veel van dit soort aftakkingen. In nevengeulen mogen ondiepten, langzaam stromend water, sedimentatie en erosie terugkeren waar in de hoofdgeul geen plaats (meer) voor is. Zo wordt het rivierengebied gevarieerder en rijker aan planten en dieren. En er is een tweede voordeel: nevengeulen geven de rivier meer ruimte. De rode lijn in veel KRW-maatregelen is dat ze bewust gebruikmaken van de kracht van de natuur. Het idee is dat het pragmatisch inspelen op natuurkrachten zoals stroming, erosie en ecologie (dynamiek tussen organismen) op alle fronten voordeel oplevert en de natuur helpt zichzelf te herstellen.

Vistrap Borgharen

"Bewust gebruikmaken van de kracht van de natuur"

Maatregelen, maatlatten en monitoring

Om de natuur te helpen zich te herstellen, nemen we dus een breed scala aan maatregelen. Het uitgangspunt is de natuurlijkheid van het systeem. Voor alle Nederlandse watertypen is een referentiestaat bepaald. Daarin is omschreven wat de ecologische kwaliteit van het waterlichaam zou zijn in onverstoorde omstandigheden, en welke kwaliteitselementen in die referentie-omstandigheden voorkomen. Op basis van deze beschrijvingen zijn maatlatten ontwikkeld om de ecologische kwaliteit te kunnen beoordelen, en zijn doelstellingen afgeleid voor de gewenste ecologische kwaliteit. Aan de hand hiervan wordt de Ecologische Kwaliteitsratio (EKR)-score en de ecologische waterkwaliteit beoordeeld. De indeling loopt van ‘slecht’ tot ‘zeer goed’, waarbij ‘goed’ de KRW-norm is.

Sturen en bijsturen

Het monitoren en uitvoeren van maatregelen draait in de praktijk vaak om ‘sturen en bijsturen’. Geregeld voeren we aanpassingen door op de maatregelen die we nemen omdat de monitoringresultaten daar om vragen. Soms wijzigen plannen door voortschrijdend inzicht of opgedane ervaringen. Ook de technologische vooruitgang geeft ons bovendien steeds meer mogelijkheden. Het nemen van maatregelen kent grenzen: budgettair, technisch, maar ook in praktische zin, is er een limiet aan wat we kunnen doen. Daarnaast komen in een drukbevolkt land als Nederland al snel veel functies op een beperkt oppervlak samen. Dit vraagt terughoudendheid en goed overleg met andere gebruikers van watersystemen, zoals binnenvaart- of plezierschippers. De waterveiligheid mag nooit in het gedrang komen door onze activiteiten.

Natuur volgt zijn eigen weg

De ecologie in balans brengen is een complex karwei. Hoewel we veel kennis en instrumenten hebben om de natuur de juiste richting op te helpen, is de weg ernaartoe zelden recht en de uitkomst soms onverwacht. Dat maakt ecologie ook zo spannend. Vaak worden zelfs de meest ervaren ecologen verrast door de manier waarop het ecologisch systeem reageert op de ‘hulp’ van Rijkswaterstaat. Dat toont ook weer een van de meest recente maatregelen aan. Het plaatsen van bomen in riviertakken, het zogenoemde rivierhout draagt bij aan een grotere ecologische diversiteit, maar maar veel ruimte op het hout wordt nu ingenomen door een invasief rivierkreeftje. Dit laat eens te meer zien hoe de natuur haar eigen weg volgt.

Ecologisch herstel: een kwestie van een lange adem

Zeker in wateren waar mensen diep ingrepen in het ecosysteem, zijn veel sleutelfactoren niet op orde. Een deel van de ingrepen is te herstellen, maar het herstel van een ecologisch systeem kan soms wel tientallen jaren duren. Een bekend voorbeeld is dat van de Veluwerandmeren. Hier is Rijkswaterstaat al sinds 1966 actief om de waterkwaliteit te verbeteren. Pas na bijna dertig jaar, nadat alle maatregelen waren afgerond, was er enig ecologisch herstel zichtbaar. Dat gebeurde pas na een strenge winter die de laatste belemmerende factor, een te grote brasempopulatie, wegnam.

Sleutelfactoren als betere indicatoren

Rijkswaterstaat voert al tientallen jaren maatregelen uit om de ecologische waterkwaliteit te verbeteren. De in die jaren opgebouwde kennis, meetdata en ervaring vormen de basis om steeds effectiever te werken. Een kwestie van intern bijsturen. We zoeken voortdurend naar ideeën en technieken om het KRW-programma nog efficiënter en beter uit te voeren. Op dit moment bekijkt Rijkswaterstaat, samen met STOWA, het kenniscentrum van de regionale waterbeheerders, of die sleutelfactoren een rol kunnen spelen bij het verder verbeteren van het monitoringsnetwerk. Door een methodologie te creëren waarin deze voorwaarden zijn meegenomen, kunnen we wellicht eerder eventuele ecologische obstakels in watersystemen opsporen en wegnemen.

Watersysteem in balans

Waar het Rijkswaterstaat om te doen is, is zorgen voor een gezonder ecosysteem. Hier profiteert niet alleen de natuur onder water van: het heeft impact op de volledige omgeving. Onder en boven water. Een robuust watersysteem dat beter in balans is, biedt ontspanning, gezondheid en heeft niet alleen een ecologische, maar ook een economische waarde. Zo draagt een watersysteem in balans ook bij aan een duurzame samenleving in balans.

Lees hier het uitgebreide artikel.