Spuijen en maelen

Op 1 november 1876 opent koning Willem III het Noordzeekanaal. Na 11 jaar graven door duizenden arbeiders. Hierdoor kunnen grotere zeeschepen de haven van Amsterdam bereiken. Bij de nieuwe kustplaats IJmuiden worden sluizen aangelegd om het hoogteverschil te overbruggen.

In de jaren 30 wordt een spuisluis aangelegd, met zes kokers van ongeveer 5 meter hoog en 6 meter breed, 9 meter onder zeeniveau. De spuisluis is ontworpen als inlaatsluis, om de nieuwe Hollandse Waterlinie te voeden. Via de inlaatsluis konden in geval van grote dreiging polders met zeewater onder water worden gezet (inundatie) om Amsterdam onbereikbaar te maken voor de vijand. In mei 1940 gebeurt dat één keer.

De Duitse bezetters beschouwen het sluizencomplex in IJmuiden als strategisch object. Ze leggen de inundatiefunctie lam en versterken het complex met honderden betonnen bunkers. Het wordt onderdeel van de Atlantikwall. Het complex is ook doelwit van geallieerde bombardementen. Die missen veelal doel, maar verwoesten grote delen van IJmuiden. Na de oorlog worden bijna alle bunkers weer gesloopt.

De waterdruk en de hoeveelheid af te voeren water vanuit het Noordzeekanaal nemen toe. Zeker na de aanleg van de grote Noordersluis in 1929, die bij vloed veel zeewater ineens doorlaat. Vanaf 1945 wordt de spuisluis gebruikt zoals ook nu nog: om water vanuit het Noordzeekanaal af te voeren naar zee. Dat kan bij eb, als het zeewater lager staat dan het kanaalwater.

Het achterland van Amsterdam breidt zich razendsnel uit met nieuwe woonwijken, snelwegen en ingepolderde gebieden. Regenwater kan steeds moeilijker weg en het waterpeil in het Noordzeekanaal stijgt. Bij vloed en storm op zee kan de spuisluis de grote hoeveelheden water niet snel genoeg wegkrijgen. Regelmatig lopen in Amsterdam de kelders onder. Er worden plannen gemaakt voor een gemaal.

Het gemaal is gereed, samen met de spuisluis vormt die nu het Spui- en Gemaalcomplex IJmuiden. Vier revolutionaire pompen kunnen elk 40.000 liter water per seconde wegmalen.

De techniek van het Spui- en Gemaalcomplex wordt in de loop van de jaren deels vernieuwd. Het onderhoud van de spuisluizen kost veel tijd (er is fulltime iemand in dienst om de stangen en tandwielen te smeren) en dus wordt een hydraulisch systeem aangelegd. De bedieningsruimtes krijgen daglicht en een van de spuikokers wordt beter geschikt gemaakt voor vismigratie van zout naar zoet water.

Het gemaal wordt uitgebreid met 2 extra maalgangen met moderne pompen. Deze kunnen ieder 50.000 liter per seconden wegpompen, waardoor de totale capaciteit van de 6 maalgangen stijgt naar 260.000 liter per seconde. Daarmee is het gemaal in IJmuiden het grootste in Europa.

In 2022 wordt de bredere en diepere Zeesluis in IJmuiden geopend door koning Willem-Alexander. Bij elke ‘schutting’ komt zo’n 10 miljoen kilo zout mee (bij de Noordersluis is dat 6 miljoen kilo). Een te hoog zoutgehalte is slecht voor de natuur en de drinkwatervoorziening. Het Spui- en Gemaalcomplex brengt door haar waterafvoer het zoute zeewater weer terug naar de Noordzee. In 2024 wordt een zogenaamde Zoutdam bij het complex aangelegd om dit proces nog te verbeteren.

De oudere pompen blijken kwetsbaar. In 2020 valt er een pomp onverwachts uit. Op 2 november 2023 gaat het mis met de spuisluizen. Door een technische storing blijven de spuisluizen onbedoeld open staan. Het weer is onstuimig en bij vloed stromen miljoenen liters zeewater het Noordzeekanaal in. Het water in Amsterdam stijgt snel, bewoners van de Houthavens zien het water tot hun ramen komen. Het lukt Rijkswaterstaat de spuisluizen handmatig te sluiten, het IJfront wordt gesloten en Gemaal Zeeburg wordt extra ingezet om het water uit de hoofdstad weg te pompen. Sinds dit incident is er weer 24 uur per dag een operator op het Spui- en Gemaalcomplex aanwezig (de jaren hiervoor gebeurde de bediening op afstand).

Een reservepomp wordt geïnstalleerd. Er zijn nu 7 pompen beschikbaar voor de 6 maalgangen. Hierdoor is onderhoud aan pompen en systemen mogelijk zonder dat dat ten koste gaat van de hoeveelheid water die kan worden afgevoerd.

Rijkswaterstaat krijgt de opdracht om een onderzoek te starten naar een nieuw gemaal in IJmuiden. Deze planstudie gaat een ontwerp opleveren voor een nieuw te bouwen gemaal met een capaciteit van 410.000 liter water per seconde. Deze extra afvoercapaciteit is nodig vanwege de stijging van de zeespiegel, die maakt dat spuien (weg laten stromen bij laag zeeniveau) over een aantal jaar niet meer mogelijk is.

Rijkswaterstaat voert, boven op het reguliere onderhoud, extra werkzaamheden uit aan het Spui- en Gemaalcomplex. Zodat het betrouwbaar blijft tot er een nieuw gemaal is (‘overbrugging’ in jargon). Onderdelen zijn of naderen het eind van hun levensduur – met name de spuikokers uit de jaren 40 en de eerste pompen uit 1976. De werkzaamheden duren tot 2030 en moeten zorgen dat het complex tot 2040 haar taak kan vervullen.