Veilig en verantwoord AI-gebruik, sámen met de markt

Voor Ron Kolkman, chief information officer (CIO) bij Rijkswaterstaat, is het duidelijk. De toenemende digitalisering, en dus ook de steeds grotere impact van AI, is voor Rijkswaterstaat enorm belangrijk. ‘Data zijn ons goud. Daarom willen we álle moderne technieken op het gebied van data en digitalisering zo goed mogelijk inzetten. De kansen van AI nemen bovendien met het uur toe. Daar moeten we ons toe verhouden.’ Niet zo vreemd dus dat Rijkswaterstaat een digitaliseringsvisie heeft. ‘Daaronder vallen allerlei aspecten van digitalisering’, licht Kolkman toe. ‘Denk aan werkplekinrichting en data- en informatiemanagement. Maar het gaat bijvoorbeeld ook om hoe we omgaan met AI door middel van een AI-strategie.’

Efficiënt, slim en toekomstbestendig

De kern van de AI-strategie is dat AI voor Rijkswaterstaat een technologie is om het werk efficiënter, slimmer en toekomstbestendig te organiseren. ‘We staan voor steeds grotere opgaven’, zegt Kolkman. ‘Efficiency is nog nooit zo belangrijk geweest. AI ondersteunt ons om ons werk sneller en slimmer uit te voeren. AI kan ons ook helpen om onze data om te zetten in actuele, bruikbare informatie voor assetmanagement, waterbeheer en verkeersmanagement.’ Kolkman realiseert zich dat dit in de praktijk nog niet zo makkelijk is. ‘Innoveren is altijd ingewikkeld, zo is mijn ervaring. Kleine ideeën worden enthousiast ontvangen. Je gaat ermee aan de slag en experimenteert ermee. Zijn de ervaringen goed, dan ga je opschalen, neem je het in productie. Vaak ontstaan er juist dan grote problemen. Dit wordt bevestigd door onderzoek van het Massachusetts Institute of Technology (MIT, een gerenommeerd onderzoeksinstituut). Daaruit blijkt dat 95 procent van alle AI-ontwikkelingen mislukt. Maar dit weerhoudt ons er niet van om door te zetten. Om vooruit te komen, moet je experimenteren.’

Tom Meinders, chief data officer (CDO) bij Rijkswaterstaat, stelt dat Rijkswaterstaat AI altijd verantwoord en binnen de kaders van de wet- en regelgeving inzet. ‘We borgen publieke waarden en mensenrechten tijdens de ontwikkeling en inzet van AI-systemen. We zetten bijvoorbeeld niet lukraak algoritmes in; dat doen we weloverwogen en alleen als het geen risico’s met zich meebrengt. Ook gegevensgebruik en privacy hebben onze volle aandacht.’ Daarbij noemt Meinders nadrukkelijk ook digitaal vakmanschap. ‘Door te zorgen dat onze medewerkers digitaal onderlegd zijn, weten ze wat er komt kijken bij de inzet van data en AI. Dat is niet alleen nodig voor een betrouwbare en veilige inzet van digitale technologieën, maar ook om medewerkers zelf het vertrouwen te geven om ermee te werken, om hun werkplezier te behouden en te vergroten.’

We kunnen het niet alleen

Bij al deze ontwikkelingen heeft Rijkswaterstaat de markt keihard nodig. ‘We kunnen het niet alleen’, zegt Kolkman. ‘En dat willen we ook helemaal niet. We hebben de markt nodig om concrete stappen te zetten, om verder te komen. De markt is hier bovendien volop mee bezig. Als Rijkswaterstaat willen we die capaciteit en innovatiekracht benutten én er impulsen aan geven. Daarom werken we intensief samen met brancheverenigingen en bedrijven. Zij helpen ons om een niveau hoger te komen. Neem datagedreven assetmanagement. Rijkswaterstaat heeft de handen ineengeslagen met de markt. In eendrachtige samenwerking digitaliseren we alle kunstwerken, zodat we op basis van data(analyse) bijvoorbeeld een sluis heel efficiënt kunnen beheren. AI kan ook helpen bij het op basis van heel veel data voorspellen van defecten.’

Zeventig pilots in Data- en AI-lab

Een groot deel van de samenwerking met de markt vindt plaats in het Data- en AI-lab van Rijkswaterstaat, dat eind 2025 is gestart. ‘In het Data- en AI-lab zijn de Rijkswaterstaatafdelingen die zich bezighouden met digitalisering, data en AI samengevoegd’, vertelt Meinders. ‘Samen met marktpartijen voeren we hier inmiddels zo’n zeventig pilots uit. Neem de vegetatiemonitor, waarbij we met hulp van satellietbeelden en AI in kaart brengen waar extra onderhoud aan oevers van rivieren en kanalen nodig is. Een ander mooi voorbeeld is de thermische uitzetting van bruggen als het heel warm is. We gaan na of we dit beter kunnen voorspellen met sensoren. En deze winter heeft de inzet van data en AI ons grote besparingen opgeleverd op het gebied van gladheidsbestrijding. We konden veel beter bepalen waar we wel en niet moesten strooien.’

AI als hulpmiddel

Daar kan Mark Koerts, managing consultant automation, data en AI bij IT-bedrijf Kyndryl, over meepraten. Hij nam eind 2024 deel aan de High5 Hackaton over VTH. ‘De vraag was of AI een hulpmiddel zou kunnen zijn om de werkdruk bij het bezien van lozingsverguningen te verlagen’, vertelt hij. ‘Vaak gaat het om rapporten van vierhonderd pagina’s, waaruit medewerkers de juiste informatie moeten zien te halen. Soms zijn ze wekenlang bezig om een feitenrelaas samen te stellen.’ Tijdens de hackaton werd het probleem in groepjes verkend. ‘Heel interessant om mee te maken’, aldus Koerts. ‘Mooi was dat aan het eind van de hackaton de gezamenlijke conclusie was dat AI zeker veel tijdswinst kan opleveren bij VTH.’ Een paar weken na de hackaton kreeg Koerts te horen dat Rijkswaterstaat in ‘zijn’ oplossing de meeste potentie zag voor doorontwikkeling. Kyndryl mocht vervolgens een Proof of Concept doen. ‘Samen met Rijkswaterstaat hebben we verkend of onze oplossing in de praktijk uitvoerbaar was. Na een maand of twee bleek ons goede idee toch niet zo goed te zijn. Het beoogde standaard AI-systeem kon de opdracht simpelweg niet aan, raakte verward en ging soms hallucineren.’

Mini AI’tjes bouwen

Toch werd het idee niet losgelaten. ‘We zijn gaan doorontwikkelen’, vertelt Koerts. ‘In plaats van generieke prompt engineering, waarbij medewerkers zelf prompts geven om de juiste informatie op te halen, zijn we mini-AI’tjes gaan bouwen voor specifieke onderdelen van het vergunningsproces. Die mini-AI’tjes halen zelf bepaalde informatie uit documenten om zo een feitenrelaas op te bouwen.’ De mini-AI’tjes halen alleen informatie op die van toepassing is én waarvoor bewijs is. Koerts: ‘Medewerkers moeten zelf bevestigen dat de voorgestelde documenten om als informatiebron te gebruiken kloppen. Zo komt alleen informatie uit deze bronnen in het feitenrelaas.’

Accuraat, herhaalbaar en betrouwbaar

De nieuwe oplossing is inmiddels getest in een Proof of Value: werkt het echt en voegt het ook waarde toe? Koerts: ‘Daaruit kwam naar voren dat de oplossing accuraat, herhaalbaar en betrouwbaar is. Het bepalen of een lozingsvergunning nog voldoet aan actuele regelgeving – een complex en arbeidsintensief proces – kan hierdoor in een dag worden gedaan in plaats van in weken.’ Het plan is nu om deze oplossing zo snel mogelijk in productie te nemen. ‘Op dit moment verkennen we hoe we dit voor elkaar kunnen krijgen’, vertelt Koerts. ‘Samen kijken we naar zowel technische, procesmatige als menselijke aspecten. Dit brengt vast weer nieuwe uitdagingen met zich mee. Maar dat hoort nu eenmaal bij innovatie.’